|
شما قبلا به این مطلب رای داده اید
0 0 بازدید 0 نظر
تأثیر فناوری اطلاعات بر سازمان (با تأکید بر ظهور دولت الکترونیک و سهم آن در شکل گیری سازمان های الکترونیک)

نویسنده : سید ابوالفضل جعفری نژاد

دگرگونی های اطلاعاتی اجتماعی بی نهایت سریع، مهم ترین واقعیت زندگی کنونی را تشکیل می دهند. دنیای امروز، مکانی کاملاً متفاوت با دنیای ۲۵ سال پیش است و دنیای نیم قرن بعدی نیز به طور قطع بسیار متفاوت از دنیای کنونی خواهد بود. با این حال، همین دنیای بسیار متفاوت، محل زیست جامعه انسانی است. مفهوم این سخن آن است که مهم ترین چیزهایی که انسان امروز باید به فراگرفتن آن بپردازد، دقیقاً چیزهایی هستند که به او یاری می رسانند تا دگرگونی های آینده را پیش بینی کرده و خود را برای رویارویی با آنها آماده سازد. این نیاز سازمانی از دو طریق تأمین می شود: نخست با ارائه چارچوبی برای درک و تشخیص نیروهای سبب ساز شالوده دگرگونی های سازمانی و سپس درک چگونگی ظهور، توسعه یا نابودی سازمان هایی که طی قرون متمادی ساخته شده اند. در این مقاله، سعی شده است تا با نگرشی تطبیقی تاریخی، چشم اندازی در حوزه جوامع انسانی و نقش فناوری اطلاعات به عنوان عاملی در تحولات سازمانی، ارائه شود.


● بافت اجتماعی و تحول فناوری اطلاعات
«دانیل بل» نخست کسی بود که به طور جدی به شکل گیری نوع جدیدی از جامعه اشاره کرد. گرچه قبل از او عده ای دیگر از این اصطلاح استفاده کرده بودند، اما وی «انگاره پسا صنعت گرایی» را رواج داد. کارگران کارخانه های عصر صنعت گرایی فراموش شده و نخبگان جدید حرفه ای و فنی بخش خدمات، برتر و ممتاز می شوند. این مرحله جدید جامعه صنعتی که فرا رسیدن آن از دهه ۱۹۶۰ پیش بینی می شد، بیش از هر چیز براساس دانش نظری استوار بود. با استفاده از تکنولوژی های ارتباطی و اطلاعاتی جدید که در واقع، همان کاری را که ماشین ها در عصر انقلاب صنعتی به جای قدرت بازو انجام می دادند برای قدرت فکری و ذهنی انجام می دهند، صنعت گرایی متحول شد. دانیل بل، بعدها این وضعیت جدید را جامعه اطلاعاتی نامید (لاین، ۱۳۸۱).
جامعه مبتنی بر اطلاعات را می توان به عنوان جامعه ای تعریف کرد که بخش غالب اجتماع به جای کارهای فیزیکی در کارهای فکری درگیرند. در چنین جامعه ای، بیشترین توجه به فعالیت های اطلاعاتی نظیر: فراهم آوری، پردازش، تولید، ثبت، انتقال، اشاعه و مدیریت اطلاعات مبذول شده و بیشترین هزینه ها صرف فرایندهای اطلاعاتی می شود (کاول ۱۹۸۷).
همزمان با پیدایش شکل نوین اجتماع، تحولات فناوری اطلاعات در دهه ۱۹۷۰ و اکثراً در امریکا اتفاق افتاد و پیامدهایی نیز به همراه داشت. بحران های اقتصادی دهه ۱۹۷۰ و بحران نفت که در اکثر مواقع امریکا با آن دست و پنجه نرم می کرد، موجب شد تا انگیزه ای بیشتر درخصوص استفاده و تکمیل فناوری به وجود آید. خصیصه قابل دسترسی بودن فناوری های جدید، شالوده ای بنیادین برای روند تجدید ساختار اجتماعی اقتصادی در دهه ۸۰ بود و بعدها جوامع شبکه ای را به وجود آورد (کاستلز، ۱۳۸۰).
یکی از ویژگی های بارز تأثیر فناوری اطلاعات در بافت سازمانی، شبکه سازی است. انعطاف پذیری گسترده اطلاعاتی ناشی از فناوری های مختلف، امکان ایجاد کانال های جدید ارتباطی در سطحی جهان شمول را به وجود آورده است. در این شکل نوین اجتماعی، نه تنها رویکردهای ارتباطی میان فردی بلکه سازمان ها و نهادها نیز قابل اصلاح یا تغییر هستند. نمونه ای بارز از این تغییر سازمانی را می توان در ایجاد کتابخانه های مجازی، چک های الکترونیکی، ایجاد و توسعه کارت های اعتباری، شهرهای الکترونیکی و... مشاهده کرد. این درحالی است که در گذشته، تغییر در ساختار روابط فردی یا سازمانی، نیازمند گونه ای از مخاطره و ریسک پذیری و یا حتی خطر انهدام سازمان ها بود، اما امروزه نه تنها می توان همراه با تغییرات فناوری، تغییرات اجتماعی را رقم زد بلکه می توان بدون امکان انهدام موجودیت سازمانی یا اجتماعی، موجودیتی جدید را به وجود آورد. از آنجا که فناوری جدید اطلاعاتی در تعاملی تنگاتنگ با جامعه انسانی است، توجه به تحولات و نتایج ناشی از آن نیز از اهمیت فراوانی برخوردار است که به اجمال موردبررسی قرار می گیرد.


● قشربندی جامعه انسانی متکی بر اطلاعات
در نگاهی تاریخی، به آسانی می توان نابرابری های موجود در جوامع انسانی را دریافت. حتی در ساده ترین فرهنگ ها که عملاً اختلافی در ثروت و دارایی وجود ندارد، نابرابری میان افراد، مرد و زن و پیر و جوان وجود دارد. جامعه شناسان برای توصیف نابرابری ها از وجود «قشربندی های اجتماعی» سخن می گویند. جوامع را می توان متشکل از قشرهایی به صورت سلسله مراتبی درنظر گرفت که در آن قشرهای ممتاز در بالا و قشرهای پایین تر، در زیر قرار گرفته اند. از لحاظ تاریخی، جوامع را می توان به چهار نظام اساسی قشربندی کرد که عبارتند از: بردگی، کاستی، رسته ای و طبقه ای. گاهی نیز همزمانی هایی بین نظام های یاد شده، دیده می شود (گیدنز، ۱۳۷۳).
انقلاب فناوری اطلاعات، ابزاری مؤثر در اجرای فرایند بنیادین تجدید ساختار نظام های اجتماعی از دهه ۱۹۸۰ به بعد بوده است. پس از این دهه، به نظر می رسد که قشربندی جامعه انسانی به صورتی گسترده و هدفمند، در دو جهت بنیادین در حال تغییرشکل است که عبارتند از: جوامع ثروتمند اطلاعاتی و جوامع فقیر اطلاعاتی. در بررسی قشربندی های تاریخی جامعه انسانی با حذف جایگاه اطلاعات در آن، جایگاه فرد در جوامع به وضوح مشخص بوده و میزان قدرت و اختیار او نیز تعیین شده است، اما در چارچوب قشربندی متکی بر اطلاعات، جامعه انسانی و نقش فرد در جوامع، به گونه ای کاملاً متفاوت از گذشته تغییرشکل یافته است.


● جایگاه فرد در جامعه متکی بر اطلاعات
فناوری های نوین اطلاعاتی، اقصی نقاط عالم را در شبکه های جهانی، به یکدیگر پیوند می دهند. ارتباطات رایانه ای، مجموعه گسترده ای از جوامع مجازی را به وجود آورده است. با این همه، ویژگی بارز اجتماعی و سیاسی دهه ۱۹۹۰، سامان دهی کنش و سیاست اجتماعی حول محور هویت های اصلی دارای پیشینه های تاریخی است. به نظر می رسد که نخستین گام های تاریخی جوامع اطلاعاتی، اهمیت «هویت» را به عنوان اصلی سازمان دهنده، به وجه بارز این جوامع تبدیل کرده است. منظور از هویت، فرایندی است که هر کنشگر اجتماعی، خود را به وسیله آن شناخته و بدون اشاره به سایر ساختارهای اجتماعی، جایگاه خویش را در جامعه یا جهان، معنا می بخشد (کاستلز، ۱۳۸۰).
از دیدگاهی امروزی، شاید بتوان فرد را در دسته هایی نظیر علمی و غیرعلمی، قرار داد. در این تقسیم بندی که به طرزی جامع متکی بر اطلاعات است، اساساً نیروی عضلانی مطرح نیست. یعنی اگر فردی با مهارت اندک، استعفا دهد به سرعت می توان جانشینی برای وی یافت، اما با بالاتر رفتن سطح مهارت های تخصصی، یافتن شخصی مناسب و دارای مهارت های موردنظر، دشوارتر و گران تر است. در نگرشی تاریخی به این موضوع، می توان نتیجه گرفت که خط مشی های قدیمی به جای گردش دانایی و اطلاعات، برگردش نیروی انسانی و سرمایه متمرکز بوده اند، حال اینکه در جهان معاصر و فراصنعتی، «گردش دانایی و دانایی محوری» جایگاه فرد را در اجتماع معنا می بخشد. در این نوع دسته بندی، طیف کار فکری از اهمیتی روزافزون برخوردار است.
انسان از لحاظ خصایص ارگانیک، در تمامی اعصار و اجتماعات تاریخی یکسان بوده، اما از لحاظ خصایص اجتماعی، صوری متفاوت به خود گرفته است. ارگانیسم انسانی هر چه که باشد، در دست توانایی های جامعه گرفتار شده و مطابق الزامات اجتماعی تغییر می یابد. جامعه به قدری نیرومند است که می تواند از امکانات ارگانیسمی ضعیف، حداکثر بهره برداری را کرده و از وی شخصیتی توانا بسازد (آگ برن، ۱۳۸۰).


● تأثیر فناوری اطلاعات بر روندهای اقتصادی سازمان
مورخان اقتصادی نشان داده اند که اطلاعات و فناوری، از طریق افزایش بهره وری، نقشی بنیادین در رشد اقتصاد بویژه در عصر صنعتی ایفا کرده است. مطالعات تاریخ اقتصادی جامعه انسانی نشان می دهند که طی قرون متمادی، عوامل مختلف دیگری در روندهای اقتصادی تأثیرگذار بوده اند. برای نمونه، افکار اقتصادی افلاطون بر پایه «اخلاق» بنا نهاده شده بود. او که پستی های زمان خود را در جمع آوری ثروت، به چشم دیده بود عقیده داشت که «پول و فضیلت همانند دو کفه ترازو هستند که محال است یک کفه آن بالا رود بدون اینکه طرف دیگر نزول نکند».
می توان گفت که اقتصاد تا قرن دهم میلادی از دریچه اخلاق موردبررسی قرار می گرفت. کوشش کلیسا، بی توجه کردن مردم به مادیات و دلخوش ساختن آنها به صبر و قناعت بود. از قرن ۱۲ میلادی به بعد، جنبش های محلی کم کم زمینه ساز به وجود آمدن چند کارگاه صنعتی شد. از قرن ۱۳، به دلیل تسلط اروپا بر دریای مدیترانه و توسعه روابط تجاری سودمند با خاورمیانه، دوره ای از پیشرفت های اقتصادی به وجود آمد و پول به عنوان وسیله پرداخت، رواج یافت. از لحاظ عقاید اقتصادی، قرون وسطی دوره هزارساله فقر افکار و تاریکی اندیشه بود. سیستم مبادله به صورت مبادله مستقیم کالا با کالا بود و علاقه مندی به مال از سوی روحانیون تقبیح شده و اقتصاد و فعالیت های اقتصادی تحت الشعاع اخلاق، سنت ها و مذهب قرار گرفته بود. اختراع ماشین چاپ، کشف امریکا و دسترسی به هندوستان از طریق آفریقا، امکان توسعه فعالیت های اقتصادی و علاقه مندی به مال و ثروت را فراهم تر ساخت و سرانجام رنسانس و اصلاحات فرهنگی مذهبی، نحوه تفکر جامعه اروپایی را دگرگون کرد. فعالیت و تفکر اقتصادی بدون توجه به عوامل مذهبی و اخلاقی موردبررسی واقع شد و با کشف بازارهای جدید، دسترسی به ثروت های سرشار برای اروپا، ممکن شد. سیل طلا و نقره به اروپا، نحوه تفکر جامعه را تغییر داد و ماهیت تفکر اقتصادی که تا قرن ۱۵ تحت الشعاع اخلاق و مذهب بود، از آن به بعد تغییر و مکاتب جدید اقتصادی ظهور کرد، اما تا ظهور انقلاب صنعتی، هنوز رویکردهای اقتصادی بر پایه ای مستقیم استوار بود (قدیری اصل، ۱۳۴۸).
بی سر و صداترین علت انقلاب صنعتی را باید در تراکم تدریجی اطلاعات طی عصر کشاورزی جست وجو کرد. در واقع، به رغم کاستی گرفتن آهنگ نوآوری های فنی، اختراع ها و اکتشاف ها متوقف نشده بود. شواهد گویای پیشرفت های فنی در همه جا بویژه در کشاورزی، فلزکاری، استخراج کانی ها، حمل و نقل، ساختمان و دیگر زمینه ها به چشم می خورد. در نتیجه همین پیشرفت ها، ذخیره اطلاعات و تجربیات فنی در قرن هجدهم بسی پربارتر از قرن سیزدهم و در قرن سیزدهم بسیار متراکم تر از قرن هشتم بود. این ذخیره عظیم اطلاعات و تجربیات، نیرویی نهفته بود که می توانست به مجرد تغییر وضع و مساعدتر شدن شرایط اجتماعی، سیلی از نوآوری های فنی را به راه بیندازد (نولان، ۱۳۸۰).
انقلاب اول صنعتی، حرکت از جامعه کشاورزی به سوی کار در کارخانه ها بود. دومین انقلاب صنعتی، تغییر مشاغل اجتماعی از کار در کارخانه ها به سوی ارائه خدمات بود. سرآغاز حرکت به سوی ارائه خدمات از ایالات متحده و بسیاری از کشورهای ثروتمند بود و همزمان با بیکاری بخش عظیمی از منابع انسانی در کارخانه ها صورت گرفت. مشاغل بخش خدمات، بسرعت جای مشاغل کارخانه ای را گرفت. در ۱۹۶۰، حدود ۳۵ درصد از کارگران در بخش تولید کالا و ۶۵ درصد در بخش ارائه خدمات مشغول به کار شدند. در ۲۰۰۴ تنها ۱/۶ درصد مشاغل ایالات متحده در صنایع تولید کالا مشغول بودند و این در حالی است که ۵/۶ جمعیت شاغل، در بخش ارائه خدمات فعالیت می کردند. این رویه، جهان شمول و مداوم است. در فاصله سال های ۱۹۶۷ تا ۲۰۰۳ و متعاقب توسعه و تشریک مساعی اقتصادی در جهان، مشاغل بخش خدمات ۱۹ درصد در امریکا، ۲۱ درصد در ژاپن و تقریباً ۲۵ درصد در فرانسه، ایتالیا و انگلستان رشد یافته است.
برای نمونه در آسیا، هندوستان طی مدتی کوتاه در مرکز توجه جهانی از لحاظ فناوری های اطلاعاتی قرار گرفت و رشد صنعتی و فناورانه آن از ۷۳/۱ بیلیون دلار طی سال های ۱۹۹۴ تا ۱۹۹۵ به ۵/۱۳ بیلیون در سال های ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۲ افزایش یافت. به این ترتیب، رشد اقتصادی هند از ۵۹/۰ به ۸۷/۲ درصد در سال های ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۲ افزایش یافته است. درامد حاصل از سخت افزار، دستگاه های جانبی و شبکه های اطلاعاتی، ۸۹۳/۲ میلیون دلار و منافع حاصل از نرم افزارهای اطلاعاتی و خدمات اطلاعاتی قابل صدور، به ۶۷۸/۷ میلیون دلار در سال های ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۲ رسید. فناوری های اطلاعاتی بخش خدماتی را قادر به رشد از ۵۵۴ میلیون دلار در سال های ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۰ به ۸۹۷ میلیون دلار در سال های ۲۰۰۰ و ۲۰۰۱ کرد (NASSCOM ,۲۰۰۲).
اکنون در آستانه انقلاب سوم صنعتی یا عصر اطلاعات ایستاده ایم. جریان سریع و آسان اطلاعات در سطح جهان، سطح خدمات تجاری اقتصادی را به میزان زیادی گسترش داده و بیش از پیش کرده است. این انقلاب بتازگی چالش های زیادی را در پی داشته و همانند دو انقلاب قبلی، پیامدهای فراوانی در امریکا و سایر کشورهای پیشرفته بویژه در سطح کار، زندگی و تربیت فرزندان، داشته است (بلیندر، ۲۰۰۶).
در عصر جوامع شبکه ای تمامی نظام های اقتصادی بر یک «بنیان دانایی» استوارند. تمام مؤسسات تجاری به این منبع برساخته اجتماع که از پیش وجود داشته، وابسته اند. اقتصاددانان و مدیران بازرگانی به هنگام محاسبه «نهاده های» موردنیاز تولید، معمولاً «بنیان دانایی» را در کنار سرمایه، نیروی کار و زمین، نادیده نمی انگارند. آنچه که پیدایش اقتصاد فوق نمادین را تبیین می کند، ترویج و تبلیغ رایانه و یا تدابیر صرفاً مالی نیست بلکه خیزش عظیم کنونی در بنیان دانایی جامعه است. دانایی نوین، به همه چیز سرعت می بخشد و ما را بسمت اقتصاددانی و زمان واقعی، پیش می راند و جانشینی است برای زمان. از آنجا که دانایی نیاز به مواد خام و نیروی کار، زمان، مکان، سرمایه و سایر نهادها را کاهش می دهد، جانشین نهایی و درواقع منبع اصلی اقتصادی پیشرفته خواهد بود. با تحقق این تحول، ارزش دانایی نیز بشدت افزایش می یابد (تافلر الوین، تافلر هایدی، ۱۳۷۶).
درهرحال، مهم ترین چیزی که می توان در ارتباط با عصر جدید اطلاعات بیان کرد، این است که این دوران، عصر گذار بوده و در واقع در حال تغییر است. عصر گذار، خود ویژگی هایی دارد که آن را از عصر ثبات متمایز می کند. مهمترین ویژگی گذار معاصر، شتاب تاریخ است، شتابی که در تمامی حوزه ها مطرح است. برای روشن شدن شتاب تاریخ، به تمثیل ذیل اشاره می شود:
«کولدین» یکی از متفکران برجسته معتقد است اگر کل تاریخ بشر را به ۸۰۰ نسل ۶۵ ساله تقسیم کنیم، گذشته تاریخی را شکل داده ایم. ۶۵۰ نسل از ۸۰۰ نسل یادشده، غارنشین بوده و در طول تاریخ شاهد هیچ گونه تغییری در زندگی خود نبوده اند. در واقع از حدود ۷۰ نسل پیش، خط و کتابت اختراع شده و این دو ثبت و مبادله تجربه ها را آغاز کرده و ثبت و مبادله تجربه ها، محرک راه اندازی جریان تحولی بوده است (خوارزمی، بی تا).


● فناوری اطلاعات و گسترش پدیده جامعه جهانی
جهانی شدن، پدیده ای تازه نیست و منشأ آن به زمان های گذشته باز می گردد. پیش از قرن هفدهم و هجدهم، جهانی شدن با ویژگی های امروز خود در آمیخت. تامپسون نوشته است: جهانی شدن زمانی ظهور می یابد که: الف فعالیت ها در بستری جهانی پدید آیند ب فعالیت ها در سطح جهانی سازماندهی، طراحی و هماهنگ شوند پ فعالیت ها مستلزم درجه ای از رابطه و وابستگی متقابل باشند، به طوری که در بخش های مختلف جهان، فعالیت های محلی بتوانند در پی هم شکل بگیرند. ازنظر گیدنز، جهانی شدن آرایش دوباره زمان و مکانی است که فعالیت های از راه دور، آن را تسهیل کرده است (اسلوین، ۱۳۸۰).
امروزه فناوری و اطلاعات، قلمرو شکل گیری امور انسانی را عمیقاً تغییر داده و به مردم اجازه می دهند تا در زمانی کوتاه، چیزهای بیشتر و دارای پیامدهای گسترده تر از آنچه را که پیش تر تصور می شد، تجربه کنند. فناوری، جوامع محلی، ملی و بین المللی را بسیار بیشتر از گذشته به یکدیگر وابسته کرده است. جوامع آن سوی مرزهای محلی و فرهنگ ها، به عنوان بخشی از اجتماع جهانی، به سوی یک فرهنگ و ملیت سوق داده می شوند که خود گامی برای ایجاد هویتی جهانی است.
به این ترتیب، هنگامی که جهانی شدن به عنوان ظهور «فوق قلمروگرایی تاریخی» تلقی شود، پدیده ای عمدتاً جدید در تاریخ معاصر است. تنها پس از دهه ۱۹۶۰، جهان گرایی در زندگی بخش های بزرگی از انسا ن ها نقشی محوری، جامع و مداوم پیدا کرده است. اکنون صدها میلیون نفر از مردم دنیا، همه روزه چندین بار به طور فوری با سایر کسانی که قبلاً بسیار دورتر از آنها بوده اند، تماس نوشتاری و دیداری شنیداری برقرار می کنند. در مجموع، آهنگ جهانی شدن با گذشت زمان شتاب فزاینده ای پیدا کرده است، اما این امر به معنای خطی و برگشت ناپذیربودن این پیشرفت نیست (شولت، ۱۳۸۲).


● اطلاعات و روابط متقابل اجتماعی
از دیرباز تاکنون، انواع مناسبات متقابل اجتماعی در جامعه انسانی وجود داشته است. افزون بر این، سازمان های گوناگون در جوامع انسانی نیز الزاماً با یکدیگر مناسباتی متقابل داشته و از این رو نسبت به یکدیگر متعادل و سازگارند. اما عوامل تأثیرگذار بر نوع روابط اجتماعی طی اعصار متمادی، متفاوت و گسترده بوده و از سیری یکسان برخوردار نبوده است.
رابطه اجتماعی، کلی ترین و ساده ترین شکل یا هستی اجتماعی بوده و از بنیادی عمیق برخوردار است. از آنجا که رابطه اجتماعی تا حدودی مبتنی بر شرایط اولیه، طبیعی و بالفعل پیوندها، وابستگی متقابل و دلبستگی های میان انسان هاست و تا حدودی به بنیادی ترین، کلی ترین و ضروری ترین نیازهای انسان اتکا دارد، مبنای آن «آگاهی فرد» تأثیر می گذارد. از لحاظ تاریخی، الگوی نخستین رابطه اجتماعی، معاوضه یا مبادله و توسعه یافته ترین شکل مبادله، یعنی فروش و خرید اشیاء و خدمات بود. هر کنشی را که ماهیت عقلانی دارد و در نهایت توسط خرد هدایت می شود، باید در زمره موارد قابل مبادله قرار داد زیرا تفکر و سنجش برای آن ضروری است و اساس آن را تشکیل می دهد.
اگر جوامع را از لحاظ نوع روابط، به جوامع سنتی و مدرن تقسیم کنیم، نقش اطلاعات و انقلاب های فکری کاملاً محسوس تر خواهد شد. ایده های ترقی خواهانه در قرن هجدهم وضع شدند و در انقلاب ۱۷۸۹ فرانسه و انقلاب ۱۷۷۶ امریکا، خود را نشان دادند. با این وجود انقلاب صنعتی باعث تحولات پیچیده تر و چشمگیرتری در حوزه روابط اجتماعی شد. جوامع، صنعتی شدند و پیشرفت های مادی سریعی را طی کردند، ظرفیت تولیدشان بسرعت افزایش یافت، بخش های جدیدی از جمعیت، غنی و توانگر شدند، سرمایه ها افزایش یافته و نوآوری های زنجیره ای علمی و فنی آغاز شد. مللی که صنعتی شدند، از ظرفیت خاصی برای سلطه و حتی استعمار مللی برخوردار شدند که کم تر صنعتی بودند. ملل اروپایی، امپراتوری های استعماری را بنیاد نهادند و گونه ای جدید از روابط اجتماعی سیاسی رقم خورد.
قدرمسلم اینکه قبل از انقلاب صنعتی، جوامع سنتی از ثبات برخوردار بودند، محور زندگی، خانواده بود وهدف آدم ها معطوف به زندگی در حد امرار معاش بود، این در حالی است که جامعه مدرن بسرعت تغییر می کند و از این لحاظ ثباتی ندارد. جامعه مدرن، به دنبال تولید صنعتی بوده محوریت آن، دولت و اقتصاد است. این نوع جامعه، اساساً جامعه ای عقلانی دنیوی است (واترز، ۱۳۸۱).
«گی روشه» (۱۳۶۸) جوامع را براساس نوع فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی به اعصار چندگانه ای تقسیم بندی کرده است که عبارتند از:
عصر سنگ ابزاری
عصر انسان ابزاری
عصر پیش تکنیکی
عصر پارینه تکنیکی
عصر نوتکنیکی
عصر نوتکنیکی، عصری است که از ابتدای قرن بیستم وارد آن شده ایم. یکی از ویژگی های بارز جوامع نوتکنیکی، نقش اطلاعات و اهمیت بارز آن در اجتماع و روابط جامعه است. در قرن حاضر، پیدایش شبکه های اطلاعاتی، جوامع را به سمت مجازی شدن، ارتباطات راه دور، خدمات الکترونیکی سریع، دسترسی آنلاین، شبکه اینترنت و تسهیلات بدون هزینه رایانه ای سوق داده است. در گذشته، اشاعه اطلاعات محدود بود. اگر دانش و اطلاعات در اختیار افرادی معدود باشد، دامنه بهره گیری از آن نیز محدود می شود. بهره گیری اطلاعات، زمانی مفید است که گسترش پیدا کند. به همین منظور، اشتراک زمینه های توسعه دانش مداری از اهمیتی ویژه برخوردار است زیرا به واسطه آن می توان اقدام به ایجاد تحولات لازم در برنامه ها و فعالیت های اجتماعی کرد. از این روست که در عصر نوتکنیکی، اشتراک دانش ابزاری مهم در تعامل اجتماعی محسوب شده و مبنای روابط متقابل اجتماعی قرار گرفته است. تغییر، محور توجه از سوی اطلاعات به سمت ارتباطات، مؤید این نکته است که بخش اعظم اطلاعات مفید، در شرایط اجتماعی جریان دارد. در واقع، دلیل پذیرش ابداعات و اختراعات، از تلفن گرفته تا اینترنت، کاربرد آنها برای رفع نیازهای اجتماعی است. ارتباط بین فناوری های عصر اطلاعات و مفاهیم اجتماعی، از برخی لحاظ مانند ارتباط درخت جنگل استوایی و درخت انجیر پیچک است. اگر شرایط مساعد باشند، انجیر بر روی تنه درخت جنگل استوایی رشد می کند و این رشد به حدی می رسد که در نهایت جای درخت استوایی را می گیرد و حتی آن را حذف می کند.
تلفن تا دهه ۱۹۳۰، نقش ابزاری تجاری را ایفا می کرد، اما در حال حاضر از این وسیله به عنوان ابزار ارتباط جمعی استفاده می شود. مردم متوجه شده اند که می توانند از تلفن درصورت شناخت طرف مخاطب، برای انجام هرنوع معامله استفاده کنند. در ملاقات حضوری، آهنگ صدا، حالت رفتار و حرکات چشم، اطلاعات متعدد و وسیعی را انتقال می دهد که به آسانی بر روی شبکه وب قابل انتقال نیست. هنگامی که افراد گرد هم جمع می شوند، کانال های ارتباطی گوناگونی باز می شوند. ارتباط غیرآگاهانه ای که به طور ناخودآگاه در گروه ها ایجاد می شود، در شکل گیری عقاید برجسته جدید و یا ایجاد اتفاق نظر غیرمنتظره، نقش مهمی دارند.
در هرحال، نمی توان منکر نقش فناوری های اطلاعاتی در تسهیل ارتباطات شد. افراد بسیاری صرفاً به اطلاعاتی ساده نظیر قیمت یک کالا و یا نوعی نقشه نیاز دارند، اما برخی دیگر، پست الکترونیکی را سودمند می یابند زیرا از نیاز به گسترش، تشریفات و تعارفات می کاهد. به طور قطع، بسیاری از مشتاقان ترجیح می دهند در شبکه گمنام بمانند تا از امکان تبادلات غنی اطلاعاتی با دوستان و همسایگان برخوردار باشند (ولدان، ۱۳۸۰).


● تأثیر انقلاب اطلاعات بر دولت ها و سیاست گذاران آنها و ظهور دولت الکترونیک
کاربرد مفاهیم جامعه و دولت به صورت هم معنا اغلب زمینه ساز ابهام خواهد شد، زیرا تمایز بین مفاهیم دولت و جامعه، اهمیتی بسزا در سنت لیبرال داشته است. با پیدایش جامعه شناسی به عنوان رشته ای نوین، از طریق آثار نویسندگانی همچون مارکس، دورکهایم و مک آیور، دولت هرچه بیشتر به عنوان جزئی از جامعه تلقی شد. به این ترتیب، مطالعات جامعه شناختی جامعه را به عنوان عرصه ای مستقل و شبکه ای فراگیر از روابط و ساخت های درونی، موردبررسی قرار دادند. در نتیجه، دولت به واسطه جامعه توضیح داده می شود و موجودیتی مجزا و مستقل به شمار نمی آمد.
در اندیشه سیاسی یونان، مفهوم جامعه وجود نداشت. از قرار معلوم، ارسطو دولت شهر را منتج از خانواده می دانست، اما قائل به حوزه های فعالیتی جداگانه نبود. دولت شهر، اجتماعی اخلاقی، نظامی و مبتنی بر همبستگی خویشاوندی تلقی می شد که در خصلت اجتماعی بودن انسان ریشه داشت (وینسنت، ۱۳۷۱).
پس از انقلاب صنعتی و تحولات ناشی از رنسانس، ظهور دولت مدرن نشانی از ظهور گفتمانی جدید بود که درک سنتی از قانون، اجتماع و سیاست را از نو قالب بندی می کرد. دولت های مطلقه و قانونی در طول سده های ۱۷ و ۱۸ میلادی، به شکل مستمر وارد فعالیت های گذار به دموکراسی شدند. علت اصلی این رویکرد، مسئولیت ناشی از تعهدات نظامی بود. مسئله مهم این است که درگیری فزاینده دولت ها در شبکه های منطقه ای و جهانی، بویژه درنیمه دوم سده بیستم میلادی، حدود و گستره اقتدار آنها را تغییر داد. رشد دولت ملت، سازمان ها، تجمعات بین الملل و فراملی، افزایش پیوندهای متقابل جهان و عدم امکان ادای وظایف دولت بدون توسل به همکاری های بین المللی، باعث رشد منظم امور جهانی و شکل گیری نظم جهانی شد (توحید فام، ۱۳۸۱).
انقلاب اطلاعات نیز همانند سایر پدیده های معاصر، نقش و عملکرد دولت ها و سیاست گذاران آنها را از ۴ طریق عمده تغییر داده است:
۱) حکومت ها به اطلاعات بیشتری دسترسی دارند و در واقع اطلاعات بسیار زیادی را در اختیار دارند. فلج ناشی از کثرت اطلاعات، خطری واقعی است و حکومت ها و سیاست گذاران باید بین اطلاعات مهم و غیرمهم تمایز قائل شوند.
۲) شبکه های جهانی به این معناست که فرایند تصمیم گیری می تواند متمرکز یا غیرمتمرکز باشد. حکومت ها معمولاً دارای فرایند تصمیم گیری متمرکز هستند. این حالت، زمینه ساز کاهش اهمیت سفرا و سفارتخانه ها می شود. سفارتخانه ها اطلاعات را گردآوری و به پایتخت های کشور متبوع خود ارسال می کنند و در عین حال بیشتر مشغول ایفای وظایف نمایندگی خود هستند.
۳) شبکه های جهانی، انحصار حکومت ها بر اطلاعات را از بین می برند. اطلاعات شرکت ها، روزنامه نگاران و سازمان های غیردولتی، در بیشتر مواقع از دولت ها بیشتر و بهنگام تر است. سیاست گذاران همانند دیگران برای کسب اطلاعات و تحلیل ها به شبکه های مهم خبری اتکا می کنند.
۴) شبکه های جهانی، باعث ایجاد شفافیت برای همه می شوند و می توانند مسئله مقابله با موضوعات جهانی (مثلاً گرم شدن زمین) را برجسته کرده و موردتأکید قرار دهند و به این وسیله باعث شوند تا کشورها نتوانند به صورت یک جانبه درباره مشکلات جهانی، تصمیم گیری کنند (بیلیس، ۱۳۸۳).
ظهور و پیدایش شیوه های جدید اطلاعاتی، ارتباطی و جامعه اطلاعاتی، ساختار دولت و شکل آن را تغییر داده است. دولت الکترونیک، دولتی است که اطلاعات و خدمات دولتی را از طریق اینترنت یا دیگر سازوکارها و روش های دیجیتالی، به مردم ارائه دهد. این ساختار جدید دولت دارای این قابلیت است که بخش دولتی را تغییر داده و پیوند دولت و شهروندان را مجدداً پایه ریزی کند.
چنین دولتی، موقعیتی را فراهم می آورد تا ارائه خدمات و اطلاعات به شهروندان بهبود یابد. شهروندان نیز قادر می شوند خدمات و اطلاعات موردنیاز را در هر زمان و مطابق با استانداردهای روز، کسب کنند. در چنین دولتی، لایه های زائد مدیریت دولتی قابل حذف بوده و امکان دسترسی آسان همگان به خدمات و اطلاعات، فراهم می آید. دولت الکترونیک، این توانایی را دارد که فرایندهای اجرایی سازمان ها را تسهیل کرده و هزینه ها را از طریق یکپارچه سازی و حذف سامانه های مازاد، کاهش دهد.
کارامد سازی عملیات دولتی باهدف تضمین پاسخگویی سریع به نیازهای شهروندان، از طریق دولت الکترونیک امکان پذیر می شود. دولت الکترونیک، بر خلاف رویکردی که در بسیاری از کشورهای در حال توسعه و بویژه خاورمیانه مشاهده می شود، شامل کامپیوتر دادن به مقامات و کارمندان دولتی، اتوماتیک کردن رویه های علمی قدیمی و یا صرفاً ارائه اطلاعات نهادها و وزارتخانه ها بر روی وب سایت و نیز ایجاد وب سایت های وزارتخانه ای نیست. دولت الکترونیک، عبارت است از: بهره گیری از فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی باهدف متحول سازی دولت و فرایند حکومتگری از طریق قابل دسترس تر، کارامدتر و پاسخگوتر کردن آن.
بر این مبنا، دولت الکترونیک به معنای بهره گیری از قدرت اطلاعات و فناوری های اطلاعاتی برای ایجاد ساختی جدید از دولت است که با جامعه اطلاعاتی و شبکه ای همخوانی دارد. از این رو، دولت الکترونیک در برگیرنده توسعه و به کارگیری زیرساخت های اطلاعاتی و همچنین تدوین و اجرای سیاست ها، قوانین و مقررات لازم برای تسهیل عملکرد جامعه اطلاعاتی یا دیجیتالی است.


● جامعه انسانی و دموکراسی اطلاعاتی
«مانوئل کاستلز» معتقد است که انقلاب ارتباطات و ظهور شبکه ها، سبب ساز «ساختار شکنی دولت ملی» و بازسازی دموکراسی از طریق بازآفرینی دولت محلی و شکوفایی آن از طریق ابزار الکترونیک، تقویت مشارکت سیاسی و پیوند افقی میان شهروندان شده و از طریق تسهیل، انتشار و اصلاح اطلاعات و امکانات برای تشکیل منظومه های تعاملی و مباحثه ای، فرصت هایی فراوان فراهم آورده است (کاستلز، ۱۳۸۲).
اینترنت در حد نهایی خود، اجتماعی الکترونیک و متشکل از شبکه ای وسیع از شهروندان آزاد و برابر در سطح جهان است. این شهروندان قادرند درباره تمامی جنبه های زندگی، بحث کنند بی آنکه نسبت به کنترل ها و نظارت های دولتی و حکومتی هراسی داشته باشند. بلاگ نویسی، اتاق های گپ وگفت، اعلام آرا با حرکت موشواره، همه پرسی های رایانه ای، تله پارلمان های مردمی، هیئت های منصفه مجازی شهروندان، گروه های مباحثه الکترونیک، باجه های اطلاعات عمومی و امضای الکترونیک (محسنی، ۱۳۸۳)، به ابزاری بسیار مهم و بزرگ در زمینه تساوی بخشی و ضدیت با عدم توازن میان شهروندان و اشراف قدرتمدار تبدیل شده اند. گستردگی این وضعیت به حدی است که امروزه از اصطلاحاتی همچون جمهوری الکترونیک، شکل دهی دوباره دموکراسی و اجتماعی مجازی گفت وگوهای همزمان (انصاری، ۱۳۸۴) و نیز باز تولید تساوی گرایانه و ارزان اطلاعات (مک چسنی، ۱۳۷۹) استفاده می شود.
در اینجا دو سؤال مطرح می شود:
۱) چگونه می توان اطلاعات قابل اطمینان و معتبر را به دست آورد؟
۲) جامعه، توانایی تشخیص و دریافت این اطلاعات را چگونه کسب می کند؟
شاید بهتر باشد سؤال اول را این گونه مطرح کنیم که: چگونه می توان دسترسی به اطلاعات غیرقابل اعتماد را متوقف ساخت؟ متأسفانه، پاسخی امیدوارکننده نمی توان به این پرسش داد. اغلب کشورها به عمد اطلاعاتی غلط یا تحریف شده در اختیار مردم قرار می دهند. در حکومت های خودکامه، رسانه ها راه هایی برای تحریف اطلاعات پیدا کرده و برداشت هایی نادرست از اطلاعات را به جامعه عرضه می کنند. تصور رسانه هایی آزاد و قدرتمند بدون حذف تحریف اطلاعات غیرممکن است (line, ۲۰۰۳).
وظایف رسانه، شامل:
۱) نظارت بر محیط اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و گزارش دهی
۲) تریبونی برای جلب حمایت روشنگرانه از سیاستمداران
۳) گفت وگو میان دیدگاه های گوناگون، صاحبان قدرت و عموم مردم
۴) ساز و کارهایی برای وادار کردن مسئولان به پاسخگویی درباره چگونگی اعمال قدرت خود
۵) تشویق شهروندان به یادگیری انتخاب و مشارکت
۶) احترام به مخاطبان
۷) ارائه اطلاعات صریح و شفاف
از یک سو، رسواسازی الکترونیک را گسترش داده و از دیگر سو، زمینه ساز رشد و نمو گفت وگوهای همزمان شده است:
اعتبارنامه دموکراتیک تکنولوژی های جدید در این قابلیت ها استوار است که هر فرد دارای یک کامپیوتر کوچک، دانش پایه ای از نرم افزار مربوط و یک مودم خط تلفن، می تواند پیام ها، اطلاعات، تصویرها و صداها را به هر پایانه بین المللی ارسال کرده و یا از آن دریافت کند (هیرشکوپ، ۱۳۷۹).
بنابراین، در پس پیچیدگی «سازمان اجتماعی جامعه تکنولوژیک» (روشه، ۱۳۸۲)، جامعه ای مجازی از تجمع های اجتماعی که بر روی شبکه ظاهر می شوند، پدیدار شده است که حامل تشکیل شبکه هایی از روابط شخصی و اجتماعی در محیط سایبری توسط افراد گوناگون است (صدوقی، ۱۳۸۰). این روند، حاصل «جهانی شدن» مفهومی و کرداری است که هم زوال بخش محدودیت های جغرافیایی بر ترتیبات اجتماعی و سیاسی است و هم آگاهی دهنده به مردمان در خصوص رفع این محدودیت ها (فالکس، ۱۳۸۱). بنابراین، به تدریج نوع و کیفیتی ویژه و تازه از مفهوم دولت پدید می آید که در کشاکش ریشه دار موجود در نظریه دموکراسی، به بدیلی خاص گرایش دارد. یکی از ارزنده ترین تجربیات حوزه دموکراسی دیجیتال در فنلاند، با راه اندازی شبکه اطلاعاتی شهرداری kuorevesi تحقق یافته است. شهردار این شهر، نقش و مفهوم ارتباطات در فرایند تصمیم گیری شهرداری را موردمطالعه قرار داده و اقدام به توسعه شبکه دموکراسی دیجیتال در شهرداری کرده است. تصمیم به ایجاد شبکه اطلاعاتی آزاد متشکل از ۳ هزارنفر از شهروندان، به جای ساختمان پرزرق و برق شهرداری، رویکردی قابل ملاحظه و استثنایی است (keskinen, ۲۰۰۱).
دموکراسی مبتنی بر ابزار الکترونیک و دیجیتال، آرام آرام این توان و فرصت را می یابد تا از حالت «روش و تکنیک» صرف، به خودشکوفایی، خودسامانی و خودانگیختگی انسان به عنوان «فرد در اجتماع»، تبدیل شود. بنابراین، در وضعیتی که انسان به تنهایی می تواند با تکیه بر اطلاعاتی روزافزون و قابل دسترس، ویژگی های کارامدی و شفافیت را از ساختار فرمانروایانه مطالبه کند، آشکار است که ساختاری جدید از ویژگی های نوین و به هم پیوسته ساختار دولت، در حال شکل یابی و پدیداری است. این دولت، نه منحصراً خودفرمان است و نه صرفاً سرزمینی، غیرنظامی، حاکمیت و قانون متداخل مشترک، شهروندی مشترک، چندفرهنگی، غیرمتمرکز، غیربروکراتیک، غیریکپارچه، با سیاست گذاری مشترک، کنترل مالی و مالیاتی مشترک میان شهروندان فرمانبر و شهروندان فرمانروا خواهد بود (گیبینز و ریمر، ۱۳۸۱).
در نمودار ۱، درصد جمعیت تحت پوشش پخش زمینی رادیویی و تلویزیونی (نمودار سمت چپ) و خانوارهای دارای رادیو یا تلویزیون (نمودار سمت راست) برحسب میزان درامد (در سال ۲۰۰۲) و میزان دسترسی آنها به اطلاعات ارائه شده است.


● مجمع جهانی جامعه اطلاعاتی و پیوستن جهان اتصال نیافته
گزارش سال ۲۰۰۳ توسعه جهانی مخابرات، اولین ابزار فراگیر جهانی درخصوص نحوه اندازه گیری دسترسی به فناوری اطلاعات و ارتباطات را ارائه کرده است. نمونه هایی کاربردی که می توانند راهنمای دولت ها را درخصوص جست وجوی روش های کنترل ICT به عنوان ابزاری برای توسعه باشند، در گزارشی که توسط بخش توسعه مخابرات ITU در دسامبر ۲۰۰۳ به منظور تطابق با فاز اول مجمع جهانی جامعه اطلاعاتی (WSIS) تهیه شده است، ارائه شد. براساس این گزارش، گرچه پیشرفت های زیادی در قابلیت دستیابی به زیرساخت ICT به وجود آمده، اما تنگناهایی از لحاظ استفاده عملی، به دلیل دانش و قابلیت استطاعت، در حال رشد است. مثلاً بخش عمده جمعیت جهان با درامد سالانه کمتر از ۱۳۴۰ دلار زندگی می کنند که تخمین زده می شود، حداقل سطح قابلیت استطاعت برای مالکیت تلفن باشد. این گروه بدون رشد شاخص در سطح رفاه خانگی، هیچ گاه نمی تواند مالک تلفن ثابت، تلفن همراه و یا کامپیوتر با اتصال اینترنت باشد.
در این ارتباط، مجمع جهانی جامعه اطلاعاتی، ۱۰ هدف طرح عملیاتی تا سال ۲۰۱۵ را ارائه داده است. درواقع یکی از خروجی های مجمع یادشده، تمرکز عمیق آن بر شاخص های مشترک برای اندازه گیری و نظارت بر دسترسی به جامعه اطلاعاتی بود. روشن است که به منظور حرکت به سمت یک جامعه اطلاعاتی فراگیر تا سال ۲۰۱۵، کشورها نیاز به داده هایی معنی دار برای تعیین تضادها در دسترسی، پیگیری پیشرفت و انجام مقایسه های بین المللی، دارند. نگاه دقیق تر به ۱۰ هدف طرح عملیاتی WSIS نشان می دهد که درک این مطلب که چه کسی به اطلاعات دسترسی دارد و مردم در کجا و چگونه از ICTها استفاده می کنند یا نمی کنند، تا چه اندازه دشوار است. تنها پس از این است که سیاست گذاران می توانند دلایل فقدان دسترسی را آشکار و بخش هایی از جامعه را که تحت خدمت رسانی نیستند، به طور مؤثرتر موردهدف قرار دهند.
▪ هدف ۱: اتصال روستاها با ICTها و ایجاد نقاط دسترسی عمومی
▪ هدف ۲: اتصال دانشگاه ها، کالج ها، دبیرستان ها و دبستان ها از طریق ICT
▪ هدف ۳: اتصال مراکز علمی و تحقیقاتی از طریق ICT
▪ هدف ۴: اتصال کتابخانه های عمومی، مراکز فرهنگی، موزه ها، مراکز پستی و بایگانی ها از طریقICT
▪ هدف ۵: اتصال مراکز بهداشت و بیمارستان ها به وسیله ICT
▪ هدف ۶: اتصال تمام ادارات دولتی محلی و مرکزی و ایجاد وب سایت ها و پست الکترونیک
▪ هدف ۷: تطابق دوره تحصیلی تمام دبیرستان ها و دبستان ها به منظور مواجهه با چالش های جامعه اطلاعاتی با درنظر گرفتن شرایط ملی
▪ هدف ۸: تضمین دسترسی تمام جمعیت جهان به سرویس های رادیویی و تلویزیونی
▪ هدف ۹: تشویق توسعه محتوا و ایجاد شرایط فنی به منظور تسهیل حضور و استفاده از تمام زبان های دنیا بر روی اینترنت
▪ هدف ۱۰: تضمین دسترسی افزون بر نیمی از افراد جهان به ICTها به هنگام دست یابی (شرکت مخابرات ایران)


● نتیجه گیری
با درنظر داشتن اهداف یادشده، اطلاعات با تأثیر گسترده خود بر تمامی حوزه های اجتماعی، نقش بارز و برجسته خود را نمایان ساخته و عرصه های مختلف علمی را موردتأثیر قرار داده است. لذا بدیهی است که تأثیرات آتی این حوزه، مدنظر قرار گرفته و تحولات ناشی از آن، پیش بینی و تأثیر تحول مفهوم اطلاعات در دیگر مفاهیم اساسی نظیر آزادی، عدالت، امنیت، دموکراسی و... موردسنجش قرار گیرد. توجه بیشتر به حوزه های اجتماعی تحت تأثیر اطلاعات، رویارویی با این خیزش عظیم و فراگیر را آسان ترمی کند.
نویسنده : سید ابوالفضل جعفری نژاد
منابع
۱. Blinder, Alan S.(۲۰۰۶), Offshoring: The Next Industrial Revolution ForeignAffairs,۰۰۱۵۷۱۲۰,Mar,Vol.۸۵,Issue۲
۲. Cawkell, A.E. (۱۹۸۷),Evolution of an Information Society, ASLIB, London
۳. NASSCOM (۲۰۰۲), \\"National Association of Software and Services Companies\\", The IT in India: Strategic Review, NASSCOM, New Delhi,
۴. line,Maurice B(۲۰۰۳). democracy and information: transmitters and receivers. Library management. Vol ۲۴ number ۸/۹.
۵. keskinen, auli(۲۰۰۱) Future democracy in the information society. Futures۳.ماهنامه اقتصاد ایران ( www.iraneconomics.net )

زمان انتشار: 1389/11/24 به نقل از نسخه چاپی
ارسال خبر

پی نوشت :

ثبت ديدگاه


آدرس ايميل شما منتشر نمی شود.

اعداد بالا را وارد نمایید*

ديدگاه‌ها 0 ديدگاه


آخرین مطالب
   
تبلیغات و اطلاع رسانی وسیله سریع حرکت کالا و خدمات از نقطه تولید به نقطه مصرف بوده که در م...
1395/12/07

   
ساخت برند یکی از مهمترین جنبه های گسترش یک کسب و کار است. از این کار برای آگاه سازی از نام...
1395/12/07

   
استراتژی جدید اینتل روی تولید محصولات منحصربه فرد تأکید داشت. اگر چه استراتژی حال حاضر این...
1395/12/07

   
کاخ سفید بدون هیچ توضیحی از ورود برخی خبرنگاران به نشست خبری سخنگوی دولت آمریکا جلوگیری کر...
1395/12/07

   
عضو ناظر مجلس شورای اسلامی در هیئت نظارت بر مطبوعات از برگزاری انتخابات هیئت مدیره روزنامه...
1395/12/07

   
مصاحبه ابزاری برای کشف حقیقت و یافتن پاسخ سوالاتی است که در افکار عمومی مطرح است. از این ر...
1395/12/07

   
مدیر مسوول سایت انتخاب گفت: تقویت رسانه های غیردولتی باعث افزایش رقابت و پویایی فضای رسانه...
1395/12/07

   
کارگاه آموزشی « اطلاع رسانی و روابط عمومی» ویژه کانون های فرهنگی و هنری مساجد با حضور مدیر...
1395/12/07

   
مدیر کل روابط عمومی استانداری کرمانشاه طی ابلاغ حکمی منصوب شد.
1395/12/07

   
یکصدو نود و هشتمین نشست علمی تخصصی انجمن روابط عمومی ایران با موضوع « نقش روابط عمومی ها د...
1395/12/07